İRANDA HALK İSYANI İKTİDAR MİLİSLERİ İLE HALK ÇATIŞIYOR

IFJ-INTERNATIONAL FEDERATION OF JOURNALİST APF AJANS İran'daki protestolar: Bildiklerimiz İran bu hafta Tahran'da başlayan ve diğer şehirlere yayılan protestolarla sarsıldı; güvenlik güçleriyle çıkan çatışmalarda en az altı kişi hayatını kaybetti. Resmi medya protestoları büyük ölçüde önemsizleştirdi, ancak sosyal medyaya çok sayıda video yayıldı; bunların çoğunun doğruluğunu tespit etmek zor, hatta bazıları manipüle edilmiş durumda. İşte bildiklerimizin ve analistlerin tüm bunların ne anlama geldiği hakkındaki düşüncelerinin bir özeti. - Neler oluyor? - Reklamcılık Protestolar Pazar günü Tahran'da başladı; bazı esnaf yüksek fiyatlar ve ekonomik durgunluk nedeniyle greve gitti. İran ekonomisi, nükleer programı nedeniyle yıllarca uygulanan ağır uluslararası yaptırımlar, hızla yükselen enflasyon ve çöken para birimiyle sarsıldı. Salı günü itibariyle, başkent Tahran'daki ve orta kesimdeki İsfahan ve Yezd şehirlerindeki üniversitelerde öğrenci protestoları patlak verdi. Başkentin çarşısındaki bazı tüccarlar da protestolara katıldı. AFP'nin resmi ve yerel İran medyasından derlediği bilgilere göre, gösteriler şu ana kadar çoğunlukla ülkenin batısındaki kasabalar olmak üzere 20 bölgeyi etkiledi. Reklamcılık AFP'nin konumunu doğruladığı Çarşamba günü yayınlanan videolara göre, güneydeki Fasa kentinde düzinelerce kişi bir hükümet binası önünde protesto gösterisi düzenledi, cisimler fırlattı ve binanın kapısını yıkmaya çalıştı. ABD merkezli İnsan Hakları Aktivistleri Haber Ajansı (HRANA), doğrulanmış videolara ve raporlara dayanarak, protestolarda duyulan sloganlar arasında artık "Diktatöre ölüm" ve "Kadın, Yaşam, Özgürlük"ün de yer aldığını belirtiyor. AFP bu ses kayıtlarının doğruluğunu hemen teyit edemedi. Aynı sloganlar, Eylül 2022'de İran Kürt asıllı Mahsa Amini'nin, ülkenin kadınlar için belirlediği kıyafet kurallarını ihlal ettiği gerekçesiyle tutuklanıp gözaltında ölmesinin ardından düzenlenen kitlesel gösterilerde de kullanılmıştı. Ancak insan hakları aktivistlerine göre, yetkililer 2022-2023 protestolarını kitlesel tutuklamalar ve idamlar gibi baskı araçlarını kullanarak bastırdı. 1979 devriminden beri iktidarda olan sistem yerinde kaldı. Reklamcılık - Bağlam nedir? - Atlantik Konseyi'nden ABD-İranlı insan hakları avukatı Gissou Nia, "Protestocular sloganlarında çok açık bir şekilde belirtiyorlar: Reform istemiyorlar," dedi. "İslam Cumhuriyeti'nin sadece içten değil, dıştan da çeşitli baskılarla karşı karşıya olduğu bir dönemde" bu gelişmeler yaşanıyor, diye belirtti. Bölgesel ezeli düşmanlar İsrail ve Amerika Birleşik Devletleri, Haziran ayında 12 gün süren bir savaşta İran'ın nükleer tesislerini bombaladı ve üst düzey askeri yetkilileri öldürdü. Pazartesi günü ABD Başkanı Donald Trump, Florida'da İsrail Başbakanı Benjamin Netanyahu'ya, Tahran'ın nükleer tesislerini yeniden inşa etmesi halinde ABD'nin bunları "yıkacağını" söyledi. Reklamcılık Trump Cuma günü yaptığı açıklamada, İran'ın protestocuları öldürmesi durumunda Amerika Birleşik Devletleri'nin karşılık vermeye "hazır ve tetikte" olduğunu söyledi. İran, Gazze, Lübnan ve Suriye de dahil olmak üzere bölgesel müttefiklerine vurduğu büyük darbelerden sonra da zayıfladı. Bazı İranlılar, Tahran'ın ülke içindeki ekonomik sıkıntılar sırasında Lübnan'daki Hizbullah hareketi gibi bölgesel vekil güçlerine çok fazla mali veya askeri destek vermesinden uzun zamandır rahatsızlık duyuyor. İran dışında faaliyet gösteren ve yetkilileri eleştiren bir televizyon kanalı olan Iran International, son protesto sloganlarının arasında "Ne Gazze ne de Lübnan, hayatım İran için" gibi ifadelerin yer aldığını bildirdi. Reklamcılık - Yetkililer nasıl tepki verdi? - İran'da Perşembe günü birçok şehirde protestocular ve güvenlik güçleri arasında çatışmalar çıktı ve olayların tırmanmasından bu yana ilk ölümler olarak altı kişinin öldüğü bildirildi. Okullar, bankalar ve kamu kurumları Çarşamba günü resmi tatil nedeniyle kapalıydı. Yetkililer, bunun soğuk hava ve enerji tasarrufu nedeniyle olduğunu söyledi. Ancak yetkililer de şikayetleri haklı buldu ve merkez bankası başkanının değiştirilmesi de dahil olmak üzere bir dizi önlem açıkladı. Reformcu Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan Perşembe günü yaptığı açıklamada, ekonomik zorluklara çözüm bulamazlarsa kendisinin ve hükümetinin dini anlamda "cehenneme gideceklerini" söyledi. Reklamcılık Fransız-İranlı sosyolog Azadeh Kian, AFP'ye verdiği demeçte, "Hükümet, tüccarların İran ekonomisinin can damarı, atan kalbi olduğunu biliyor ve bu nedenle büyük sorunları en azından kısmen ele almak için önlemler almakla yükümlüdür" dedi. Ancak 86 yaşındaki dini lider Ayetullah Ali Hamenei henüz bu konuda kamuoyuna açıklama yapmadı. - Ne kadar büyük? - Yurtdışındaki muhalifler yeni protestoları memnuniyetle karşıladı. İran'ın devrik şahının oğlu Rıza Pehlevi, X kanalında 2026 yılını "değişim için kesin an" olarak nitelendirirken, İran'daki Ulusal Direniş Konseyi ise İranlıların "dini tiranlığın belasından kurtulmak" istediklerini söyledi. Reklamcılık Ancak Kian, bugünkü protestoların, 2019'dakiler de dahil olmak üzere, ekonomik şikayetlerden kaynaklanan önceki gösteriler kadar büyük ölçekli olmadığını söyledi. İnsan hakları örgütlerine göre, o gösteriler benzin fiyatlarındaki zam nedeniyle başlamış, yaklaşık 100 şehir ve kasabaya yayılmış ve yüzlerce kişinin ölümüne yol açmıştı. "Mevcut gösterilerin rejimi devirebileceğinden veya yıkabileceğinden çok şüphe duyuyorum," dedi. Yale Üniversitesi'nde doktora sonrası araştırmacı ve öğretim görevlisi olan Arash Azizi, gösterilerin yine de "2023'ten bu yana yaşanan en ciddi protesto dalgası" olduğunu söyledi. "Yaşam standartlarının sürekli düşmesi ve hoşnutsuzluğun artmasıyla birlikte (hükümetin) periyodik protestolarla karşı karşıya kalacağı açıktır," dedi.